útivist, gönguferðir, gönguleiðir, fjöruferðir, Strandir, Kirkjuból við Steingrímsfjörð

Fuglalífið á Kirkjubóli

Segja má að það séu fjórir fuglar sem setji mestan svip á náttúruna í kringum Kirkjuból. Það er æðarfuglinn sem á hreiður í Orrustutanganum, tjaldurinn sem verpir víða í vegkantinum, krían og teistan sem setur sérstakan svip á lífið í fjörunni.

Æðarfuglinn

Það er lítilsháttar æðarvarp á Kirkjubóli - um það bil 50 hreiður - en fuglinn er mjög áberandi. Hreiðrin eru flest í Orrustutanga og Kirkjuskerinu og þar er í gangi sérstakt verkefni sem snýst um að gera æðarvarp aðgengilegt fyrir ferðafólk - sjá www.strandir.is/kollan. Kollurnar eru tiltölulega gæfar og það er gaman að rölta í rólegheitum um varpið.

Æðarfuglinn er einkvænisfugl og heitir kvenfuglinn kolla en karlinn bliki. Kollan er tryggari aðilinn í sambandinu og hún þolir illa nærveru annarra en maka síns.

Varptíminn hefst um miðjan maí. Æðarfuglar eru félagslyndir og kollurnar verpa í nágrenni við aðra fugla, að jafnaði 4-6 eggjum. Blikinn verndar konu sína í varpinu, en fer síðan til að fella fjaðrir eftir að ungarnir eru komnir úr eggjunum. Þá er víða hægt að sjá stóra hópa af blikum hafa það náðugt í fjörunni. Æðarungarnir koma úr eggjum um miðjan júní og eru komnir niður að sjó daginn eftir.

Þegar ungarnir líta dagsins ljós passar kollan upp á þá, leiðir þá á góða fæðustaði og varar þá við hættum. Stundum hjálpa aðrar kollur við uppeldið. Þær eru geldfuglar sem taka barnapíuhlutverkið að sér með glöðu geði og taka stundum uppeldið alveg í sínar hendur.

Dúnmjúkar dúnsængur

Dúnninn sem æðarfuglinn notar til hreiðurgerðar er nýttur. 60 hreiður gefa árlega um eitt kíló af dún, sem einkum er settur í sængur sem seldar eru forríkum útlendingum. Dúnninn hefur tryggt framtíð æðarfuglsins á Íslandi, því hans vegna er fuglinn alfriðaður. Stofninn er nú stærri en allra annarra andfugla samanlagt.

Tjaldurinn

Sumir fá meira en nóg af tjaldinum, enda er hann einstaklega hávaðasamur fugl og hrópar og orgar sem mest hann má ef einhver nálgast hreiðrið hans. Og á Kirkjubóli á tjaldurinn fullt af hreiðrum.

Flest heiðrin á Kirkjubóli eru í vegkantinum og tjaldurinn er oft búinn að verpa snemma í maí. Hreiðurstæðið er furðulegt, fuglinn býr til smáskál og verpir svo bara beint í grjótið. Hjónin skiptast á um að liggja á. Ungarnir verða seint sjálfbjarga og eru undir verndarvæng foreldranna allt fram í ágúst þegar þeir fara til vetrarstöðvanna.

Tjaldurinn er langlífur og stofnar til langtíma hjúskapar. Hann er félagslyndur og heldur sig í litlum hópum utan varptímans. Tjaldurinn er að mestu farfugl, en um 10% stofnsins dvelur heima yfir veturinn. Tjaldurinn kemur fyrst á Strandir í mars.

Tjaldurinn tínir skeldýr og hryggleysingja í flæðarmálinu, pikkar milli steinanna með goggnum eins og nál í saumavél.

LANDAMÆRADEILUR

Landamæri milli tjaldshreiðra eru skýrt afmörkuð og það er algeng sjón að sjá tjalda nöldra hvor í öðrum þegar þeim ber ekki saman. Ef einhver óboðinn kemur of nálægt hreiðrinu lætur tjaldurinn til sín taka, flýgur upp og hefur eins hátt og hann mögulega getur. Sest síðan niður og rífst þar og skammast þangað til boðflennan lætur sig hverfa.

Teistan

Teistan er einn af einkennisfuglum fjörunnar á Kirkjubóli. Hér er líklega eitt stærsta og þéttasta teistuvarp á Ströndum. Sérkennileg hljóð teistunnar vekja jafnan mikla athygli og hún er fallegur fugl.

Teistan verpir í klettaveggjum, rekaviðardrumbahrúgum og stórgrýti. Síðustu árin hafa líka allmargar teistur verpt í þar til gerða varpkassa á Kirkjubóli, en þar er á ferðinni tilraun fuglafræðinga sem fylgjast með varpinu og eru að rannsaka atferli teistunnar og annarra fugla. Hægt er að kíkja í kassana og skoða eggin og ungana.

Teistuhreiður í klettavegg

Teistan er svartfugl, en stofninn er mun minni en annarra svartfugla. Það er auðvelt að þekkja teistuna af hvítum skellum á vængjum og eldrauðm fótum. Vetrarbúningurinn er hvítur og ljósgrár.

Nafnið teista er dregið af tísti fuglsins sem er mjög sérkennilegt og líkist helst hátíðnihljóðum. Teistan er ófélagslynd miðað við aðra svartfugla og varpið er mun dreifðara.

Teistuungar í kassa - tilraunaverkefni fuglafræðinga

Seint í febrúar koma teisturnar upp að landinu og fara um með miklu tísti. Þær velja sér maka og hreiðurstað fyrir lífstíð. Í maí verpir teistan tveimur eggjum og hjónin skipta með sér verkum við útungunina sem tekur 3-6 vikur.

Teisturnar ala unga sína á sprettfiski, sem stundum er nefndur teistufiskur, þar til þeir fara úr hreiðri. Þegar ungarnir eru komnir á legg má sjá þá um miðjar nætur að æfa vængjatök. Stór hluti ungfuglanna fer til Grænlands um haustið, en eldri fuglarnir halda sig við Ísland.

Minkur og köttur eru verstu óvinir teistunnar. Víða hefur farið illa fyrir teistuvarpi vegna ágengni þeirra.

TEISTUDANSINN

Háttalag teistunnar er í mörgu frábrugðið öðrum fuglum. Þar á meðal er hægt að nefna hinn svokallaða trönudans. Þá dansar teistan í gleði sinni á sjó eða landi. Þessir dansleikir eru skemmtilegir á að horfa og svo vinsælir að aðrar teistur fljúga langar leiðir til að vera með. Hvað dansinn merkir veit enginn nema teisturnar sjálfar.

Krían

Dálítið kríuvarp er á Kirkjubóli, bæði í Orrustutanga norðanverðum og Langatanga. Krían er samt ekkert sérstaklega aðgangshörð við fólk sem labbar um fjöruna, þó sumum finnist betra að fara varlega.

Krían er mjög þekkt hér á landi. Það er kannski ekki skrýtið því hún er áberandi fugl og stofninn skiptir hundruðum þúsunda. Flestir þekkja kríuna á hljóðunum og allir sem einhvern tímann hafa álpast inn í kríuvarp hafa fundið fyrir gremju hennar. En þó hún geti verið grimm og ágeng gleðjast margir yfir komu kríunnar.

Á Kirkjubóli er krían vanaföst. Hér má að öllu eðlilegu sjá fyrstu kríu sumarsins þann 10. maí. Krían er einkvænisfugl sem verður trygglyndari með árunum. Tryggðin er svo mikil að krían verpir ekki ef hún missir maka sinn.

Krían byrjar að verpa laust eftir miðjan maí. Hún býr sér ekki til hreiður heldur verpir beint á jörðina, einu eða tveimur eggjum. Báðir foreldrarnir gæta að eggjunum og liggja á.

Kríur eru duglegir fuglar. Á vorin eru þær í ætisleit megnið af deginum, en um lágnættið fá þær sér kríu. Þær eru geysilega færar í fluglistinni og á haustin fljúga þær lengstu vegalengd allra íslenskra farfugla, alla leið til Afríku. Þar dvelja þær þar til vorar aftur á Íslandi.

Kríkríkríkrí

Krían sýnir mikla harðfylgni við óvini og verndar eggin og ungana sína vel. Ekki veitir af því mörgum finnast kríuegg hið mesta lostæti. Fálkar og ernir eru þar fremstir í flokki ásamt mink og mönnum. Þegar slíkir fuglar sjást í kríuvarpi á ungatímanum verður því venjulega allt vitlaust.